مخترع عدد صفر چه کسی بود؟

عدد صفر در هر سیستم عددی بسیار شناخته شده است اما جالب است بدانید که عدد صفر یک اختراع جدید است. در حقیقت تا قرن دوازده میلادی هیچ علامتی برای صفر در اروپا وجود نداشته است. ریشه عدد صفر به زمان کرسنتها و سومری ها برمی گردد.

آنها از فضای خالی برای فاصله گذاشتن بین اعدادشان استفاده می کردند. چهار هزار سال پیش آنها به عنوان پیشتازان ریاضیات جهان، سیستم نوینی از اعداد را بنیان گذاری کردند.

نماد صفر و شکل آن به قرن سوم پیش از میلاد بر می گردد. بابِلی ها بیش از شصت سیستم متفاوت عددی را بنیان گذاری کرده اند.

آنها حتی مواردی را پیدا کرده بودند تا بتوانند با آن طول، عرض و مساحت اجرام هندسی را محاسبه کنند. آنها حتی سیستمی را پایه گذاری کرده اند که بین دهگان، صدگان و همچنین اعداد بالاتر از هزار تمایز قائل می شد.

مشابه همچین سیستمی در آمریکای شمالی و سیصد و پنجاه سال قبل از میلاد توسط مایاها و در تقویم معروفشان استفاده می شد. تا چند قرن قبل صفر به عنوان یک عدد حساب نمی شد و به عنوان یک فضای خالی محاسبه می شد.

در قرن هفتم میلادی و در کشور هند مجموعه ای از نمادها به عنوان نشان دادن صفر استفاده می شد. آنها باور داشتند که صفر ارزشی هیچ دارند و به آن سونیا می گفتند. این نماد کم کم از هند به چین و خاورمیانه رفت.

خوارزمی در سال ۷۷۳ به عنوان اول ریاضیدان در جبر از عدد صفر استفاده کرد. سالها بعد این عدد وارد ایتالیا شد و از آنجا به سایر نقاط اروپا رفت.

اسحاق نیوتن فیزیکدان معروف بریتانیایی جزء پیشگامان استفاده از این عدد بود. بعدها عدد صفر نقش مهمی را در معادلات جهانی و تجارت ایفا کرد.

چه کسی عدد صفر را کشف کرد؟

البته برای جواب دادن به این سؤال به دنبال این نیستیم که بگوئیم شخص خاصی صفر را ابداع و دیگران از آن زمان به بعد از آن استفاده می‌کردند.

اولین نکته شایان ذکر در مورد عدد صفر این است که این عدد دو کاربرد دارد که هر دو بسیار مهم تلقی می شود یکی از کاربردهای عدد صفر این است که به عنوان نشانه ای برای جای خالی در دستگاه اعداد (جدول ارزش مکانی اعداد) بکار می رود.

بنابراین در عددی مانند ۲۱۰۶ عدد صفر استفاده شده تا جایگاه اعداد در جدول مشخص شود که به طور قطع این عدد با عدد ۲۱۶ کاملاً متفاوت است.

دومین کاربرد صفر این است که خودش به عنوان عدد به کار می رود که ما به شکل عدد صفر از آن استفاده می‌کنیم. هیچکدام از این کاربردها تاریخچه پیدایش واضحی ندارند.

 

تاریخچه‌ی عدد صفر

در دوره اولیه تاریخ کاربرد اعداد بیشتر بطور واقعی بوده تا عصر حاضر که اعداد مفهوم انتزاعی دارند.

عدد صفر در بابل

بابلیها تا مدتها در جدول ارزش مکانی هیچ نمادی را برای جای خالی در جدول بکار نمی بردند. می توان گفت از اولین نمادی که آنها برای نشان دادن جای خالی استفاده کردن گیومه (“) بود. مثلاً عدد۶″۲۱ نمایش دهنده ۲۱۰۶ بود.

البته باید در نظر داشت که از علائم دیگری نیز برای نشان دادن جای خالی استفاده می شد ولیکن هیچگاه این علائم به عنوان آخرین رقم آورده نمی شدند بلکه همیشه بین دو عدد قرار می گیرند. بطور مثال عدد “۲۱۶ را با این نحوه علامت گذاری نداریم.

عدد صفر در یونان

مردم دوران باستان اعداد را برای شمارش تعداد اسبان، … بکار می برند و در اینگونه مسائل هیچگاه به مسئله ای برخورد نمی کردند که جواب آن صفر یا اعداد منفی باشد.

به این ترتیب به این مطلب پی می بریم که کاربرد اولیه عدد صفر برای نشان دادن جای خالی اصلاً به عنوان یک عدد نبوده است.

البته یونانیان هم خود را از اولین کسانی می دانند که درجای خالی صفر استفاده می کردند اما یونانیان دستگاه اعداد (جدول ارزش مکانی اعداد) مثل بابلیان نداشتند.

اساساً دستاوردهای یونانیان در زمینه ریاضی بر مبنای هندسه بوده و به عبارت دیگر نیازی نبوده است که ریاضی دانان یونانی از اعداد نام ببرند زیر آنها اعداد را بعنوان طول خط مورد استفاده قرار می دادند. البته بعضى ازریاضی دانان یونانی ثبت اطلاعات نجومی را بر عهده داشتند.

در این قسمت به اولین کاربرد علامتی اشاره می کنیم که امروزه آن را به این دلیل که ستاره شناسان یونانی برای اولین بار علامت ۰ را برای آن اتخاذ کردند، عدد صفر می نامیم.

تعداد معدودی از ستاره شناسان این علامت را بکار بردند و قبل از اینکه سرانجام عدد صفر جای خود را بدست آورد، دیگر مورد استفاده قرار نگرفت و سپس در ریاضیات هند ظاهر شد. هندیان کسانی بودند که پیشرفت چشمگیری در اعداد و جدول ارزش مکانی اعداد ایجاد کردند. هندیان نیز از صفر برای نشان دادن جای خالی در جدول استفاده می کردند.

نکات موجود در مورد اولین حضور صفر به عنوان یک عدد:

اولین نکته ای که می توان به آن اشاره کرد این است که صفر به هیچ وجه نشان دهنده یک عدد بطور معمول نمی باشد.

از زما‌ن‌های پیش اعداد به مجموعه‌ای از اشیاء نسبت داده می شدند و در حقیقت با گذشت زمان مفهوم صفر و اعداد منفی که از ویژگیهای مجموعه اشیاء نتیجه نمی شدند، ممکن شد.

هنگامیکه فردی تلاش می کند تا صفر و اعداد منفی را بعنوان عدد در نظر بگیرید با این مشکل مواجه می شود که این عدد چگونه در عملیات محاسباتی جمع، تفریق، ضرب و تقسیم عمل می کند. ریاضی دانان هندی سعی بر آن داشتند تا به این سئوالها پاسخ دهندو در این زمینه نیز تا حدودى موفق بوده اند.

این نکته نیز قابل ذکر است که تمدن مایاها که در آمریکای مرکزی زندگی می کردند نیز از دستگاه اعداد استفاده می کردند و برای نشان دادن جای خالی صفر را بکار می برند.

بعدها نظریات ریاضی دانان هندی علاوه بر غرب، به ریاضی دانان اسلامی و عربی نیز انتقال یافت. فیبوناچی، مهمترین رابط بین دستگاه اعداد هندی و عربی و ریاضیات اروپا می باشد.